"bu 500 çocuk savaşta öldü"
taraf gazetesinin sürmanşeti.
detay;
günlerdir bu kısa yazı dizisi için "terörle mücadele"de ya da "özgürlük yolu"nda öldürülmüş çocukların hikayelerini araştırıyorum. "sarılı mavili elbise"yle "panzer"i aynı cümlede okuyorum; "kafasının bir kısmı yoktu"yla "bisiklete biniyordu" sözlerini aynı metin içinde geçiriyorum. sözün hakikaten bittiği yerdeyim, her bir kelime tonlarca ağırlığa dönüşüyor.
ama yazmak gerekiyor yazıyorum: "iki terörist ölü olarak ele geçirildi" diyordu resmi açıklama ve bu açıklamayı takiben bazı haberler. "ama onlardan biri 12 yaşında çocuk!" denmesi zaman aldı. 2004'te 13 kurşunla babasıyla birlikte öldürülen uğur kaymaz'la ilgili ilk açıklama da böyleydi: "iki terörist ölü olarak ele geçirildi".
çocuklar yıllar boyunca "ölü ele geçirilen terörist" haberlerinin içinde kaybolup gittiler. ya da "vatan hainleri bir aylık bebeği de ateşe attılar" türünden haberlerin malzemesi oldular. sanki bu haberlerde mühim olan "bebek"ten çok "bebek katili" demenin yolunu açabilmekti. öldükleri yazıldıysa bile çoğu durumda isimleri, yaşları yazılmadı. kayıtları tutulmadı.
çocukların bir mesele olmaya başlaması 2000'leri hatta 2000'lerin ikinci yarısını buldu. bu dönemde, öldürülen çocuklarla ilgili listeler oluşturulmaya başlandı.
bu listelerden en önemlisi insan hakları derneği (ihd) diyarbakır şubesi tarafından hazırlanan 18 yaş ve altı 417 çocuğun isimlerinin yer aldığı liste oldu. bu listeye türkiye insan hakları vakfı (tihv) tarafından tutulmuş kayıtları eklediğinizde, bir de küçük çaplı bir medya taraması yaparak büyük pkk saldırılarında hayatını kaybetmiş çocukların isimlerini kattığınızda bir çırpıda yaklaşık 500 kişilik bir listeye ulaşıyorsunuz.
bu 500 kişilik listede çocukları öldürenlerin kim olduğu çoğu durumda belli değil. çocukları öldüren mayınlara ve ortada bırakılan bombalara kimse sahip çıkmıyor, ayrıca 80'lerin ve 90'ların dezenformasyon döneminde "pkk yaptı" denilen bazı eylemlerin iç yüzünün çok farklı olabileceğini bugünlerde öğreniyoruz. sonuçta kimin öldürdüğü hiç önemli değil, bunları konuşmak bile utanç verici. ortada öldürülmüş 500 çocuk ve genç var. elinde silah olmayan, bisiklete binmek üzere evden çıkmış ya da tatilini geçirmek üzere türkiye'ye gelmiş, ama türk-kürt çatışması nedeniyle bu dünyadan kopartılmış en büyüğü 18 yaşında olan 500 insan. 500 tane ceylan, uğur, enes...
türkiye insan hakları vakfı başkanı şebnem korur fincancı çocukların öldürülmesi için "bu anlaşılabilir bir şey değil" diyor. "üzücü olan başka bir şey toplumun böyle bir konuda ilgisiz olması. duyarsızlık, bu tip olayların engellenememesinde de etkili oluyor, kolluk kuvvetlerinin daha rahat davranmasına neden oluyor."
kayıtlara geçen güvenlik güçleri tarafından "yanlışlıkla" öldürülen ilk çocuk, meclis'te de gündeme taşındığı için, ramazan dağ. ramazan, 1988 yılında hakkari'de öldürülmüştü. "yanlışlıkla" öldürülen son çocuk haberi ise maalesef geçen ay şırnak'tan geldi. 10 yaşındaki diren basan bir polis panzerinin çapması sonucu hayatını kaybetti.
ramazan'dan diren'e listede yer alan, hayatlarına ve ölümlerine dair bilgilere ulaşabildiğimiz çocukları iki gün boyunca bu sayfalarda anlatmaya çalışacağız. bu hikâyelerin hiçbirisini anlatmak kolay değil ama belki hepsini yan yana koyunca, bu sayfaların içinden bakan çocukların gözüne, hepsine birden bakınca belki savaşa da başka türlü bakılabilir.
ilk 'yanlışlık'
» ramazan dağ (13) hakkari uludere 1988
'dur ihtarına uymadığı için güvenlik güçleri tarafından öldürüldü'. bu açıklama şimdi 22 yaşını doldurdu. o zaman daha 13 yaşını doldurmamış ramazan dağ için yapılmıştı. ramazan hakkari'nin uludere köyü yakınlarında 30 haziran 1993 öldürüldü. saat 11.30 sularıydı, hava aydınlık, güneş tepeye varmak üzereydi. dönemin içişleri bakanı mustafa kalemli, shp milletvekili tarafından verilen soru önergesini yanıtlarken 30 haziranda gerçekleşen olayda ramazan'ın yanlışlıkla öldürüldüğünü kabul etti. bakanın açıklamasına göre güvenlik güçleri saklanarak pkk'lıların geçmesini bekliyorlardı. ramazan dur ihtarına uymayıp koşmaya başlayınca vurularak öldürüldü.
abide öldürüldü, kardeşleri dövüldü köyü boşaltıldı
» abide ekin (3), ali yıldırım (6) şırnak-güçlükonak, 1993
babası, önce gözaltına alınmış, sonra bir gece vakti bir grup adam tarafından götürülmüştü. aylardır ses seda yoktu. bir sabah vakti şırnak'ın güçlükonak ilçesi'ne bağlı ormaniçi köyü'ne askerler tarafından ateş açıldığında 3 yaşındaki abide iki kardeşiyle birlikte evlerinin üst katında uyuyordu. silah seslerini duyan anne mevlüde ekin uyanmış, çocuklarına alt kata gelmesini söylüyordu. o sırada üst kattaki pencereden odaya düşen bomba patladı, abide yaralandı.
camide üç gün
annesi abide'yi bağırsakları dışarıya çıkmış halde komşusunun evine götürdü. orada komşusuyla beraber bir kumaş parçasıyla abdie'nin yarasını sarmaya çalıştı. bir müddet sonra silah sesleri durdu, askerler evleri boşaltıp köy halkını meydanda topladı. abide de annesinin kucağında meydandaydı. annesi korktuğu için askerlere çocuğun yaralı olduğunu söylemedi. köyün erkekleri yere yatırılmış dövülüyordu. askerler tarafından köydeki evler yakıldı, hayvanlar öldürüldü. günbatımına kadar köy meydanında kaldılar sonra köyün erkekleriyle beraber abide'nin ablası halime abisi abdullah askerler tarafından elleri bağlanarak götürüldü. abide o geceyi annesiyle birlikte köyün camiinde geçirdi. askerler ertesi gün tekrar geldiler, kalan katırları öldürdüler. köyün etrafı askerler tarafından sarılmış olduğu için abide'yi hastaneye götürmek mümkün olmadı. annesi, askerlere abide'nin yarasını göstererek "bunu niye yaptınız?" diye sordu. askerler cevap vermedi. iki gün sonra abide camide öldü, ertesi gün gömüldü.
sonra mevlüde ekin, diğer köylülerle birlikte komşu köye gitti, orada 20 gün kaldı. evi yakılmış olduğu için köyüne döndüğünde bir müddet ahırda yaşadı. abdullah ve halime bir ay sonra köye çok kötü halde döndüler. işkence görmüşlerdi, sadece sıcak süt içebiliyorlardı. askerler bu arada köye birkaç defa daha geldiler, iddialara göre dört köylüyü daha öldürdüler, yiyecekleri döktüler, köyün boşaltılmasını istediler. bunun üzerine mevlüde kalan hayvanları satıp tarsus'a yol parası yaptı. işkence nedeniyle yetişkin bir erkeğin de öldüğü olaylarla ilgili köylüler dava açtı, iç hukuk yolları tükendikten sonra dosya aihm'e kadar gitti. olaydan 11 yıl sonra abide'nin yaşama hakkını ihlal edildiği için devlet tazminat ödemek zorunda kaldı. o sıralarda abide'nin kardeşleri abdullah ve halime tarlalarda mevsimlik işçi olarak çalışıyordu.
sahipsiz bomba
bu arada abide'nin yaralandığı çatışmadan 10 gün sonra köyün çocuklarından ali ve emine yıldırım kardeşler bir bomba patlamasıyla yaralandılar. çocuklar odunların yığılı oldu bir yerde oynuyordu. muhtemelen bir şekilde dokunulunca, oraya bırakılmış bomba patladı. emine günler sonra iyileşti, abdullah aşırı kan kaybından 2-3 saat içinde öldü. (kaynak: konuyla ilgili aihm dosyasındaki köylü anlatımları)
senenin son günleri... hatice çelik'e hademelik yaptığı okuldan yılbaşı için hediye çeki verdiler. o da iki kızı ve torunu merve'yle birlikte 25 aralık cumartesi günü çetinkaya mağazasının yolunu tuttu. onlar 13.15'te mağazaya girdiklerinde bakırköy meydanı'ndan yürüyüşe geçmiş bir grup protestocu da mağazaya yaklaşıyordu. önceki gün diyarbakır'da pkk'lıların cenazeleri sırasında olaylar çıkmış, kalabalığa açılan ateş sonucunda iddialara göre 8 kişi ölmüştü. olaylar ertesi günü başka şehirlere taşarken, bakırköy'de toplanan grup da yaşananları protesto ediyordu. grup çetinkaya'nın önüne geldiğinde dönemin olağanüstü hal bölge valisi necati çetinkaya ve kardeşlerine ait olan mağazaya molotof kokteylleri attı. çıkan yangında ölenler arasında çetinkaya'nın yeğeninin yanı sıra 2 yaşındaki merve bakkal, merve'nin 18 yaşındaki teyzesi habibe çelik, annesi ve anneannesi de vardı. olayda toplam 12 kişi hayatını kaybetti.
bir grup pkk taraftarı 4 mayısta küçükçekmece cennet mahallesi'nde saat 12.30 sularında protesto eylemine başladı. yürüyüşe geçen grup etraftaki mağazalara molotof kokteyli atmaya başladı. nazlım butik mağazasına da molotof kokteyli ve piknik tüpü atıldı. mağazayı alevler sardı. çıkan yangında mağazada çalışan üç tezgahtar nükhet çoban, huriye küçüktepe ve ebru yayla öldü. 14 yaşındaki nükhet mağazada çalışmaya 5 ay önce başlamıştı, öğlen yakındaki evine yemeğe gidip gelmişti. 18 yaşındaki huriye ise thy'nin hosteslik sınavlarını kazanmış, tayininin çıkmasını bekliyordu. 10 gün önce hostes kıyafetleriyle fotoğraf çektirmişti.
3 gençin öldüğü olay, kurban bayramından bir hafta önce gerçekleşti.
kendine türkiye tatili hediye etmişti
» tara whelan (17)
» kuşadası- aydın, 2005
irlanda'da çalıştığı küçük barın sahibinin söylediklerine göre dönseydi muhtemelen çantası işyerindekilerin yarısına alınmış hediyelerle dolu olurdu. öyle bir kızdı; verici, neşeli, yumuşak huylu... ama dönmedi. 17 yaşındaki tara whelan aylarca part-time garsonluk yaparak kazandığı parayla gideceği ilk yurtdışı tatili için türkiye'yi seçmişti. tatilin son günü kuşadası'nda bindiği minibüs pkk'nın turistik bölgelere taşıdığı eylemlerinden birinin hedefi olmuştu.
beş kardeşin en küçüğü olan tara irlanda'nın peyniriyle meşhur kilmeaden kasabasında yaşıyordu. barda garsonluk yapmanın yanı sıra, bir keçi barınağında gönüllü olarak çalışıyor, kasabanın korosunda şarkı söylüyordu. önceki ay ortaokulu bitirme sınavlarını geçen tara kendini türkiye tatiliyle ödüllendirmişti. kuşadası'na iki arkadaşıyla beraber gelmişti. tatilin son gününde irlanda'daki yakınlarına hediye almak için yola çıkmıştı. ama bindiği minibüsteki patlama 20'lerindeki dört insanla birlikte onun da yaşamının sonu oldu.
ve diğer çocuklar
» rahime kayran (10), meryem kayran (10), taibet öner (3), vasfiye öner (10), sait kahraman (4), hayrettin öner (5), fatma kayran (15), mehmet kayran (5), hüseyin kayran (3), haniye özdemir (10,) takviye öner (15), ömer bestaş (16), şırnak-güçlükonak, 1990
güçlükonak'ın çevrimli köyü'ne 50 kişilik bir pkk'lı grup yangın bombaları ve roketatarlarla saldırdı. köy fındık bölgesi korucubaşı olan bahattin aktuğ'un köyüydü. 10 haziran'da gerçekleşen olayda çoğu yanarak ölen 27 kişiden 12'si çocuktu.
13 yaşındaki xayip poormela ve 18 yaşındaki wehbi gilanîzadeh, iran'ın urnıiyi kentine bağlı rezgi köyü'nden mazot satmak için şemdinli'nin kayalar köyü alatı mezrasına gelmişlerdi. 7 mayıs günü özel tim elemanları tarafından öldürüldüler. iran olay üzerine türkiye'yi protesto etti. (kaynak: tihv)
» emine latifeci, (11) siirt hazro, 1991
emine latifeci 8 haziran'da hazro ilçesi'nde, bir pkk'lının cenazesinde kalabalığa jandarmanın ateş açması sonucu yaralandı. tedavi amacıyla götürüldüğü ankara'da öldü. (kaynak: 1991- petrol-iş yıllığı)
midyat'ta mayına çarpan minibüsteki 26 kişi öldü. hayatını kaybedenlerden 9'u çocuktu.
» gülcan kayır, (9 aylık) siirt-şirvan, 1993
70 kişilik bir grup 4 ekim'de şirvan ilçesi'ne bağlı daltepe köyünü bastı. 10'u çocuk 23 kişiyi silahla tarayarak öldürdü. milliyet gazetesindeki habere göre hazal kayır köyü basan pkk'lıların kucağındaki 9 aylık çocuğu gülcan'ı alarak ateşe attıklarını gözyaşı içinde anlattı. ölen diğer çocuk ve yetişkinlerin ismi haberde yer almadı.
» mahmut güreş (12) bitlis-tatvan, 1992
tatvan'dan hareket eden minibüs, saat 19.00 sıralarında son durak karükan köyü'ne bir kilometre kala durduruldu. minibüste bulunan 13 kişi yüzleri maskeli 5 kişi tarafından araçtan indirildi, otomatik silahlarla tarandı. kurban bayramından bir hafta önce gerçekleşen olayda kurtulan olmadı. ölenler arasında 12 yaşındaki mahmut güreş de vardı. günlük gazetesi'nde yeralan, olayda öldürülenlerden hacı mehmet şişman'ın eşi hanife şişman'ın sözlerine göre minibüstekilerden üç kişi olaydan önce jandarma tarafından pkkk'ya yardım ettikleri için sorgulanmıştı. *
