1938 yılında radyodan yayınladığı dünyalar savaşı adlı tiyatro eseri ile adını duyurmuş sanatçı. eseri güncel haber bülteni şeklinde uyarlayıp sunması sonucu birçok amerikalı dünyayı marslıların istila ettiğine inanmış ve paniğe kapılmıştır.
citizen kane; özellikle, sinemanın anlatım potansiyelini ve yollarını farklı bir kompozisyonda kullandığı için bu film önemliydi. bu nedenlerden ki, "yurttaş kane" filmi birçokları tarafından "bugüne kadar yapılmış en iyi film" payesini almıştır.
1915 doğumlu yazar, yönetmen, oyuncu, radyocu, part time müzisyen, full time dahi. tam adı, george orson welles.
orson welles, çağının ötesine ulaşan bütün dahiler gibi "aykırı"ydı. bilinen kuralları alt üst etmek, olaylara farklı açılardan yaklaşmak, insanları şaşırtmak, ezberlenmiş neden sonuç ilişkilerini bozmak, onun hayattaki amaçları arasındaydı. sinemanın zirveye çıktığı ve holywood'un bildiğimiz formuna eriştiği 30lu yıllarda ise, orson welles'in aklını büyük bir soru kurcalamaya başlamıştı: öğrenilmiş bütün sinema kurallarını alt üst eden bir film yapmak nasıl mümkün olabilirdi?
welles, bu sorusunu 1941 yılında, henüz 26 yaşındayken yanıtladı. dünya sinema tarihinin gelmiş geçmiş en iyi filmi olarak kabul edilen citizen kane adlı filmiyle elbette...
citizen kane'de, o güne dek öğrenilmiş bütün sinema kurallarını alt üst etti, genç welles. filmi ana karakterin ölümüyle başlatarak finali merak etme geleneğini yıktı; ilk 5 dakika içinde film içinde anlatılacak bütün hikayeleri özetleyerek olay gizem unsurunu yıktı. yıldız geleneğine aykırı durdu, ana karakterini iyi ve kötü yönleriyle gerçek bir insan olarak ele aldı ve bu sayede bütün dikkatleri kompozisyona çekmeyi başardı.
welles'in tek başarısı, öykü anlatma tekniğinde değildi. o güne dek sinema tarihinde görülmemiş sahne geçişleri kullandı, chaplin'den eisenstein'a dek pek çok dahinin savunduğu gibi "derdini görüntüyle anlatma" konusunda büyük başarı gösterdi, geniş ölçeklerdeki ve aktüel çekimlerdeki başarısıyla çağının fersah fersah ilerisinde bir tekniğe erişti ve filmini destansı bir görselliğe kavuşturdu.
citizen kane ile müthiş bir iş çıkartan welles, ne yazık ki bu özgün ve parlak çıkışın devamını pek de kendisinden beklenecek şekilde gerçekleştiremedi. sonraki kariyerini genellikle edebiyat uyarlamaları (moby dick, othello, don quixote vs.) ile geçiren welles, bu çalışmalarında da son derece temiz işler çıkartmasına rağmen citizen kane gibi bir başyapıta daha imza atamadı.
peki ama neden?
hiç şüphesiz ki, welles'in başlattığı bu büyük devrimin devamını getirememe nedeni, çağını fazlasıyla aşmış olmasıydı. author sinemacılığının henüz gelişmediği dönemde son derece özgün bir dil yakalayan welles, değerinin ve dehasının anlaşılması için yıllarca beklemek zorunda kalacak, hak ettiği değeri çok uzun zaman sonra görebilecekti. citizen kane'in keşfedilmesi, dünya sinema tarihinin en değerli filmi olarak görülmesi bile günümüzden anca 30 yıl kadar önce gerçekleşebildiğine göre, welles'in ikinci bir çılgınlık yapma konusunda cesaretinin kırılmış olmasını anlamak çok da zor değil.
bu entry'i, orson welles ve charlie chaplin arasındaki ilginç bir anektodu da anlatarak bitirelim. orson welles, chaplin'in orta yaş döneminde imza attığı ve pek bilinmeyen filmi monsieur verdox (bay verdoux)'un gizli fikir babasıydı. welles, "rezil fransız mavi sakal landru" hakkında bir belgesel yapmayı düşündüğünü chaplin'le paylaşmış, ancak bu proje için bir girişimde bulunmamıştı. welles'in bu paylaşımı, aradan geçen zamanda chaplin'in müthiş hayal gücünde şekillenmiş ve dünya sinemasının bir diğer dahisi olan charlie chaplin, "mr verdoux" adlı filmini welles'ten aldığı bu ilhamla yazmıştı.
bir diğer deyişle orson welles, sinemayı sinema yapan isimler arasındaki charlie chaplin'e bile esin veren müthiş bir dehaydı..
